بذرکاری و نهال‌کاری در عرصه‌های تخریب ‌شده جنگلی با هدف توسعه جنگل از برنامه‌های مستمر سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور در نواحی رویشی مختلف ایران است. یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در استقرار، رشد، تولید و سازگاری جنگل‌کاری‌ها با پیامدهای غیر منتظره اقلیمی، کیفیت بذر و توجه به رعایت فاصله کاشت است که باید مورد توجه قرار گیرد. برای آشنایی بیشتر با مرکز بذر جنگلی خزر گفت و گوی اختصاصی را با رییس این مرکز دکتر بهرام ناصری انجام داده ایم که مورد توجه شما خوانندگان گرامی قرار می گیرد.

 

*آقای دکتر، لطفاً در باره تاریخچه مرکز بذرجنگلی خزر برای خوانندگان توضیح دهید
پیشینه و تاریخچه تأسیس مرکز بذرگیری برای تمرکز بر امور بذر جنگلی به سال 1360 بر می گردد و قدم اولیه این کار در این سال از سوی دفتر جنگل‏کاری و ذخیره گاه های جنگلی با هدف شناسایی و انتخاب منابع بذر برتر جنگلی تحت عنوان «محاوط بذرگیری» برداشته شده است. در سال 1365 ضرورت تأسیس این مرکز از سوی اساتید، صاحب نظران و کارشناسان جنگل مورد تأیید قرار گرفت و سپس با دستور تهیه طرح اجرایی اولین مرکز با اولویت جنگل‏ های ناحیه هیرکانی در منطقه جنگلی تشبندان آمل بنیان گذاری شد و تهیه طرح اجرایی آن در چارچوب برنامه اول پنج ساله توسعه اقتصادی کشور به مرحله اجرا در آمد. 

*این مرکز از نظر جغرافیایی در چه موقعیتی قرار دارد و چقدر توانست از حمایت های بین المللی برخوردار شود؟
محل احداث این مرکز، در منطقه جنگلی تشبندان واقع در کیلومتر 10 جاده آمل- محمودآباد در استان مازندران است. طرح جنگل‏داری تشبندان به مساحت 165 هکتار است. نخست عملیات اجرایی طرح با بهره برداری چوب آلات جنگلی و حصارکشی محیط آغاز شد. متعاقب آن بنای ساختمان‏ ها و تاسیسات مورد نیاز بر اساس اولویت و زمانبندی به مرحله اجرا درآمد. برای ایجاد ارتباط با برنامه عمران سازمان ملل متحد به منظور کسب کمک های فنی و تجهیزاتی نیز اقداماتی از اوایل دهه 60 صورت گرفت و درخواست همکاری با تعیین خطوط کلی کار از طریق دفتر جنگل‏کاری و پارک‏ ها انجام شد، که پس از پیگیری های لازم، سرانجام در خرداد ماه سال 1369 کارشناس مشاور فائو برای مدت یک ماه به ایران سفر کرد. بعد از بازدید از فعالیت های در دست اجرا و هماهنگی انجام شده با مسئولین سازمان، پروژه مشترک با دوره سه ساله از سال 70 تا 73 در حمایت از برنامه های در دست اجرا تهیه و به امضای سازمان جنگل ها، فائو و برنامه عمران ملل متحد رسید.

*برای دستیابی به اهداف، ضرورت داشت که یکسری تعهدات اجتناب ناپذیر را در سند پروژه مشترک با نهاد های بین المللی پیش بینی کنید، در این مورد توضیح می دهید؟ 

ببینید، هدف اصلی از پایه  گذاری مرکز بذر جنگلی،  حرکت به سمت  بومی سازی فناوری بذر جنگلی است و در این راستا ضرورت داشت موضوعاتی مهم همچون شناسایی، ثبت و طبقه بندی منابع بذرگیری در جنگل‏ های طبیعی و دست کاشت مورد توجه قرار گیرد. از این رو برقراری سیستم کنترل کیفیت بذر با تاسیس آزمایشگاه بر اساس روش های جهانی (ISTA) و راه اندازی بخش استحصال، بوجاری و سردخانه نگهداری بذر جنگلی، معرفی و بکارگیری وسایل ایمنی برای صعود از درخت، فرموله کردن راهبردهای بلندمدت اصلاح درختان جنگلی برای گونه‏ های با اولویت (راش، بلوط، افرا پلت و ...) از جمله تعهداتی بود که در این طرح پیش بینی شده است.

* چند ایستگاه تولید بذر درختان جنگلی در کشور دارد ؟ 
مرکز بذر جنگلی آمل  تنها مجموعه تخصصی فعال در زمینه بذر گونه های جنگلی در کشور است. البته ایستگاه های تولید بذر مرتعی در کشور تقریباً در هر استان وجود دارد. اما کارکرد آنها فقط تولید بذر است. در حالی که مرکز بذر جنگلی یک چرخه کامل از فعالیت های مرتبط با تکنولوژی بذر شامل؛ شناسایی منابع، جمع آوری، بوجاری، تعیین کیفیت و نگهداری است.

*کاهش تولید نهال در نهالستان ها به لحاظ کمی و کیفی چه ارتباطی با وظایف این مرکز دارد؟
تولید بذر تابعی از تولید نهال و تولید نهال تابعی از فعالیت های احیای جنگل در کشور است. مرکز بذر جنگلی خزر به عنوان یک واحد پشتیبانی کننده و ناظر بر فعالیت های تهیه بذر عمل می کند. با توجه به کاهش روند فعالیت های احیایی طی دو دهه اخیر، حجم فعالیت های تهیه بذر نیز به تبع کاهش نهال مورد نیاز کاسته شده است. با توجه به  اینکه ایران از نظر استاندارد سهم جنگل به لحاظ سرانه و سطح در مرحله پایین تر از آستانه های تعریف شده قرار دارد باید روند فعالیت های احیایی سرعت گرفته و چشم انداز امیدوار کننده ای در رسیدن به حداقل های لازم را ترسیم نماید. با این وجود مرکز محاوط بذر آمادگی نظارت و تامین بذر مورد نیاز تا ده ها برابر سطح فعلی را دارد.

*ایستگاه بذر جنگلی چه نقشی در تولید زراعت چوب دارد؟
این مجموعه به شکل مستقیم ارتباطی با مسئله زراعت چوب ندارد. اما توانایی شناسایی منابع تهیه بذر، قلمه و ارایه خطوط راهنما برای کار بر روی گونه های سریع الرشد در این مرکز وجود دارد.

*در زمینه تعیین کیفیت بذر چه استانداردهایی در مرکز مورد توجه قرار می گیرد؟
اصولا در زمینه کیفیت بذر دو مفهوم ظاهری و باطنی همواره مورد توجه قرار می گیرد. درکیفیت های ظاهری، خلوص و اندازه بذر مهم است و در کیفیت باطنی، جوانه زنی و کیفیت ژنتیکی اهمیت دارد که با آزمایش های خاص تعیین می شود.
مرکز بذر جنگلی در دستیابی به کیفیت بذر مصرفی هر دو جنبه را مورد توجه قرار می دهد. در بحث کیفیت ژنتیکی که منتج به کیفیت تولید چوب می شود، بذر آن از محاوط بذرگیری در جنگل های طبیعی و دست کاشت تهیه و شناسه دار می شوند تا در تولید نهال مورد استفاده قرار گیرند. ضمن اینکه با تعیین قوه نامیه ( زنده مانی و جوانه زنی) در خصوص میزان بذر مصرفی و انتظار از روند مصرف بذر و تولید نهال در نهالستان ها اطمینان خاطر به وجود می آید. در موضوع کیفیت های ظاهری نیز با تعیین مشخصات فیزیکی بذر (خلوص، رطوبت و وزن هزاردانه) در آزمایشگاه، اطلاعات اولیه و مورد نیاز برای نگهداری و کاشت بذر در اختیار مصرف کنندگان قرار می گیرد.

*به لحاظ برخورداری از فناوری های روز دنیا در زمینه بوجاری بذر، آزمایشگاه و وجود نیروی انسانی کارآزموده و غیره چقدر با دنیای بیرونی ارتباط دارید؟
دستیابی به اطلاعات و ارتباط با دنیای بیرونی به همت وجود ابزارهای ارتباطی نظیر؛ اینترنت، کامپیوتر، موبایل و دیگر رسانه ها امروز سهل و آسان شده است. از آنجایی که بنیان گذاری مرکز بذر جنگلی در قالب یک پروژه مشترک با سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد و برنامه توسعه و عمران ملل متحد انجام شده است ، استانداردهای روز دنیا در زمینه های مختلف از جمله  آزمایش بذر و نیز جمع آوری، بوجاری و نگهداری بذر مورد نظر است و خوشبختانه تا به امروز عمده نکات آن رعایت شده است. ضمن اینکه اننخاب کادر فنی اولیه به لحاظ تخصص و مهارت نیز با نظر مدیر خارجی پروژه انجام شد. نکته قابل توجه اینکه دانش و تجربیات خوبی در زمینه کار بر روی بذر گونه های بومی در این مرکز وجود دارد که این تجربیات و دانش می تواند با تبادل اطلاعات بین کارشناسان داخلی و بین المللی شکل بهتری به خود بگیرد.

*بسیاری از مناطق جنگلی کشور به لحاظ کمی و کیفی با تغییرات شدید مواجه شده است، این مرکز چقدر در جوان سازی و ارتقاء سطح کیفی این جنگل ها نقش دارد؟
ضرورت توسعه و احیای جنگل در کشور به دلیل عدم برخورداری از استانداردهای لازم در زمینه وجود منابع جنگلی انکار ناپذیر است. برای این کار شناسایی منابع مورد نظر با کیفیت های مطلوب از جمله وظایف این مجموعه است که در این راستا از بدو فعالیت بیش از 5000 هکتار منابع تهیه بذر در جنگل های طبیعی و دست کاشت شناسایی و ثبت شده است. ضمن اینکه حدود 100 هکتار باغ بذر از گونه های مختلف و مهم جنگل های هیرکانی احداث شده است.
در حوزه جنگل های هیرکانی نیازمند احیای جنگل های مخروبه و با پوشش کم و نیز توسعه جنگل در مرز فوقانی هستیم. در این راستا مرکز بذر جنگلی خزر با تامین بذر مرغوب و سازگار با عرصه کاشت از طریق ثبت مشخصات مبدا و ارایه توصیه های لازم برای رعایت محدوده های مجاز آماده همکاری در این زمینه است. 

*ایستگاه بذر جنگلی خزر در انجام فعالیت ها با چه چالش های روبروست؟
چالش های پیش روی ایستگاه از دو منظر مختلف قابل ارزیابی است؛ یکی مشکلات پرسنلی است. با توجه به گذشت سه دهه از شروع فعالیت مرکز بذر و وجود حساسیت های اولیه در جذب کارشناسان بر اساس تخصص و مهارت های مورد نیاز که زیر نظر کارشناسان بین المللی آموزش دیده اند، اکنون زمان بازنشستگی این نیروها فرا رسیده که ضرورت دارد با جایگزینی نیروهای جوان و دانش آموخته این خلاء پر شده تا ضمن انتقال تجربیات اندوخته، کارکردهای این مجموعه دچار اختلال نشود.
موضوع دیگر امکانات و تجهیزاتی است که بخشی از آن خریداری شده سازمان و بخشی دیگر اهدایی از سوی سازمان ملل است که اکنون با گذشت زمان مستهلک شده و نیاز به نوسازی دارد.

*با این وجود این مرکز انتظاراتی از سازمان جنگل ها خواهد داشت؟
ببینید، نوسازی و به روز رسانی مرکز بذر جنگلی خزر از نظر پرسنلی و تجهیزاتی یکی از انتظارات به حق است که ضرورت دارد به روز رسانی شود اما نکته اساسی دیگری که باید به آن اشاره داشت این است که موضوع احیای جنگل ها در کشور امری اجتناب ناپذیر است و ضرورت پایداری اکولوژیکی سرزمین از طریق حفظ، احیا و توسعه جنگل در کشور به عنوان یکی از وظایف بنیادی سازمان جنگل ها محسوب می شود و قرار داشتن ایران در بین 10 کشور اول دنیا در زمینه تولید گازهای گلخانه ای و ضرورت ترسیب این گازها از طریق توسعه جنگل در کشور اهمیت حفظ و گسترش جنگل ها در کشور را دو چندان می کند. از سویی دیگر ارتقای سطح جنگل کاری به لحاظ کیفی نیازمند ایجاد امکانات و ارتباط با مراکز بین المللی فعال در زمینه بذر جنگلی در دنیاست تا با ایجاد امکانات و انتقال تجربیات بتوانیم این نوع مراکز را در سطح مناطق رویشی پنج گانه کشور توسعه و گسترش دهیم.

*ناگفته ای اگر مانده؟
از شما سپاسگزارم
*گفت و گو/ هادی شفیعی