مدلهای ارتفاعی در GIS؛ از نقشههای توپوگرافی تا مدیریت منابع طبیعی

مدلهای ارتفاعی از مهمترین دادههای پایه در سامانههای اطلاعات جغرافیایی (GIS) و سنجش از دور هستند که امکان نمایش سهبعدی سطح زمین و تحلیل ویژگیهای توپوگرافی را فراهم میکنند. این مدلها با ارائه اطلاعات ارتفاعی، نقش مهمی در شناخت ناهمواریهای زمین، تحلیل فرایندهای طبیعی و برنامهریزی فعالیتهای مرتبط با مدیریت منابع طبیعی دارند.
مدلهای ارتفاعی در GIS؛ از نقشههای توپوگرافی تا مدیریت منابع طبیعی
مدلهای ارتفاعی از مهمترین دادههای پایه در سامانههای اطلاعات جغرافیایی (GIS) و سنجش از دور هستند که امکان نمایش سهبعدی سطح زمین و تحلیل ویژگیهای توپوگرافی را فراهم میکنند. این مدلها با ارائه اطلاعات ارتفاعی، نقش مهمی در شناخت ناهمواریهای زمین، تحلیل فرایندهای طبیعی و برنامهریزی فعالیتهای مرتبط با مدیریت منابع طبیعی دارند.
آشنایی با انواع مدلهای ارتفاعی
مدلهای ارتفاعی با توجه به نوع عوارضی که نمایش میدهند و ساختار ذخیرهسازی اطلاعات، در قالبهای مختلفی مورد استفاده قرار میگیرند:
۱. مدل رقومی سطح (DSM – Digital Surface Model)
این مدل ارتفاع بالاترین سطح عوارض موجود در زمین را نمایش میدهد؛ بنابراین علاوه بر سطح زمین، عوارضی مانند تاج درختان، ساختمانها و سایر موانع نیز در آن منعکس میشوند. DSM در بررسی ارتفاع تاجپوشش و ساختار عمودی جنگلها و پایش تغییرات پوشش گیاهی کاربرد دارد.

۲. مدل رقومی ارتفاع (DEM – Digital Elevation Model)
DEM نمایش رقومی مقادیر ارتفاعی سطح زمین است که معمولاً در قالب شبکهای منظم از سلولها (Raster) ذخیره میشود. در کاربردهای متداول منابع طبیعی، این مدل ارتفاع سطح زمین را بدون عوارضی مانند درختان و ساختمانها نشان میدهد و مبنای استخراج اطلاعاتی مانند شیب، جهت شیب، شبکه آبراههها و محدوده حوضههای آبخیز است.

۳. مدل رقومی زمین (DTM – Digital Terrain Model)
DTM توصیف دقیقتری از شکل و ناهمواریهای سطح زمین ارائه میکند و میتواند علاوه بر نقاط ارتفاعی، اطلاعات تکمیلی مانند خطوط شکست شیب، یالها و درهها را نیز در بر گیرد. این مدل در تحلیل توپوگرافی، تهیه نقشههای زمین و مطالعات مهندسی و آبخیزداری کاربرد دارد.

۴. شبکه نامنظم مثلثی (TIN – Triangulated Irregular Network)
TIN ساختاری برای مدلسازی و نمایش سهبعدی سطح زمین است که از اتصال نقاط ارتفاعی به مجموعهای از مثلثهای نامنظم تشکیل میشود. اندازه و تراکم مثلثها متناسب با تغییرات و پیچیدگی عوارض زمین تعیین میشود. این ساختار امکان نمایش مناسب ناهمواریها و شکستهای توپوگرافی را فراهم میکند و میتواند به مدل رستری ارتفاعی تبدیل شود.

مدل ارتفاعی چگونه تولید میشود؟
یکی از منابع مهم تولید مدلهای ارتفاعی، نقشههای توپوگرافی با مقیاس ۱:۲۵۰۰۰ است. در این نقشهها، خطوط میزان (Contour Lines) نقاط دارای ارتفاع یکسان را به یکدیگر متصل میکنند. با رقومیسازی این خطوط و اختصاص مقادیر ارتفاعی به آنها، میتوان دادههای لازم برای بازسازی سطح زمین را فراهم کرد.
در ادامه، با استفاده از روشهای مناسب مدلسازی و درونیابی، سطح سهبعدی زمین تولید میشود. برای مثال، میتوان با اتصال نقاط ارتفاعی و خطوط شکست، شبکه نامنظم مثلثی (TIN) ایجاد کرد یا با استفاده از روشهایی مانند IDW، کریجینگ و Topo to Raster، مدل رقومی ارتفاع (DEM) را در قالب رستر تولید کرد. همچنین مدل TIN قابلیت تبدیل به مدل رستری را دارد.
در این فرایند، استفاده از نقاط ارتفاعی، آبراههها، یالها و خطوط شکست در کنار خطوط میزان، به بازسازی دقیقتر شکل زمین کمک میکند.
علاوه بر نقشههای توپوگرافی، تصاویر ماهوارهای، دادههای راداری، فتوگرامتری هوایی و پهپادی و فناوری لیزراسکن (LiDAR) نیز از منابع مهم تولید مدلهای ارتفاعی هستند.
کاربرد مدلهای ارتفاعی در فعالیتهای سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور
• مطالعات آبخیزداری و حفاظت خاک: تعیین محدوده حوضهها و زیرحوضهها، استخراج شبکه آبراههها و تحلیل مسیر جریان رواناب، تهیه نقشه شیب و جهت دامنه و شناسایی مناطق مستعد فرسایش.
• جنگلداری: بررسی شرایط توپوگرافی رویشگاهها، تحلیل ارتباط ناهمواریها با پراکنش پوشش جنگلی و بررسی ساختار ارتفاعی تاجپوشش با استفاده از DSM.
• مرتعداری: تحلیل ارتباط ارتفاع، شیب و جهت دامنه با پراکنش و وضعیت پوشش گیاهی مراتع.
• اجرای طرحهای منابع طبیعی: پشتیبانی از مکانیابی اولیه سازههای آبخیزداری، مسیرهای دسترسی و برنامهریزی عملیات اجرایی.
مدلهای ارتفاعی با تبدیل اطلاعات توپوگرافی به دادههای قابل تحلیل، زیرساختی اساسی برای مطالعات مکانی و برنامهریزی در حوزه منابع طبیعی فراهم میکنند. انتخاب مدل مناسب، توجه به کیفیت و دقت دادههای اولیه و استفاده صحیح از روشهای پردازش، میتواند کیفیت مطالعات آبخیزداری و حفاظت خاک، جنگلداری و مرتعداری را ارتقا داده و زمینه تصمیمگیری علمی و مدیریت پایدار منابع طبیعی را فراهم سازد.

نظر شما :