وارش و افراهای هیرکانی / سفری علمی در دل کهن‌ترین جنگل‌های ایران

۰۹ شهریور ۱۴۰۵ | ۰۹:۴۸ کد: ۱۰۰۷۴۷ یادداشت / روایت
تعداد بازدید: ۱۲۰
وارش و افراهای هیرکانی / سفری علمی در دل کهن‌ترین جنگل‌های ایران
نویسنده: زهرا آدبش؛ معاون دفتر مهندسی و مطالعات

پیشگفتار

جنگل‌های هیرکانی تنها پهنه‌ای سبز در دامنه‌های شمالی البرز نیستند؛ آن‌ها بخشی از حافظه زمین‌اند. حدود 55 تا 65 میلیون سال پیش، زمانی که بخش بزرگی از اروپا و غرب آسیا پوشیده از جنگل‌های پهن‌برگ بود، نیاکان بسیاری از درختان امروزی در این سرزمین می‌روییدند. با آغاز دوره‌های یخبندان، بخش عمده آن جنگل‌ها از میان رفت، اما نوار باریکی در جنوب دریای خزر، به لطف اقلیم معتدل و مرطوب خود، همچنان پناهگاهی برای بسیاری از آن گونه‌ها باقی ماند. امروز این جنگل‌ها را با نام «جنگل‌های هیرکانی» می‌شناسیم؛ جنگل‌هایی که نه‌تنها میراث طبیعی ایران، بلکه بخشی از میراث طبیعی جهان به شمار می‌آیند.

در میان صدها گونه گیاهی این جنگل‌ها، افراها جایگاهی ویژه دارند. از دامنه‌های کم‌ارتفاع تا ارتفاعات خنک البرز، هر گونه افرا در جایگاهی روییده که با ویژگی‌های زیستی آن سازگار است. برخی به نور بیشتر و خاک‌های نسبتاً خشک‌تر خو گرفته‌اند، برخی رطوبت میان‌بند را ترجیح می‌دهند و برخی دیگر در هوای خنک‌تر ارتفاعات، قد می‌کشند. شناخت این گونه‌ها تنها برای گیاه‌شناسان و جنگل‌شناسان اهمیت ندارد؛ بلکه دریچه‌ای است برای درک نظم شگفت‌انگیز طبیعت.

این داستان، روایت سفری یک‌روزه در دل جنگل‌های هیرکانی است؛ سفری که در آن، وارش (نام پسرانه در گویش گیلکی به معنی باران است)، دانشجوی جنگل‌شناسی، همراه استاد دانشگاه، جنگل‌بانی باتجربه و گروهی از دانشجویان، از پایین‌بند تا بالابند جنگل را می‌پیماید تا افراهای هیرکانی را نه در صفحات کتاب، بلکه در زیستگاه طبیعی‌شان بشناسد.

 

فصل نخست

پایین بند؛ آغاز آشنایی با افراها

سپیده هنوز به‌طور کامل بر فراز البرز قدم نگذاشته بود که خودروهای دانشگاه در کنار ایستگاه تحقیقاتی جنگل توقف کردند. نسیمی خنک از میان درختان می‌وزید و بوی خاک نم‌خورده، برگ‌های پوسیده و چوب خیس‌خورده را با خود می‌آورد؛ بویی که برای جنگل‌شناسان، آشناتر از هر عطر دیگری است.

وارش نخستین کسی بود که از خودرو پیاده شد. کوله‌پشتی، دفتر یادداشت صحرایی و دوربین عکاسی‌اش را برداشت و برای لحظه‌ای به دامنه‌های پوشیده از جنگل خیره ماند. مه سپید در میان دره‌ها آرام حرکت می‌کرد و پرتوهای نخستین خورشید، از لابه‌لای تاج درختان بر زمین می‌تابید.

سال‌ها بود که نام افراها را در کتاب‌های گیاه‌شناسی خوانده و نمونه‌های خشک‌شده آن‌ها را در هرباریوم دانشگاه دیده بود، اما باور داشت هیچ تصویر و نمونه‌ای جای مشاهده یک درخت زنده را در زیستگاه طبیعی‌اش نمی‌گیرد. جنگل، کتابی بود که هر صفحه آن با نور، باران، باد و گذر فصل‌ها نوشته می‌شد.

اندکی بعد، استاد درس جنگل‌شناسی دانشجویان را گرد خود جمع کرد. در کنار او، جنگل‌بانی ایستاده بود که بیش از سی سال از عمر خود را در همین جنگل‌ها سپری کرده بود.

استاد پس از خوشامدگویی گفت:

«امروز فقط برای شناسایی چند گونه افرا به جنگل نیامده‌ایم. می‌خواهیم رابطه میان درخت، خاک، آب، اقلیم و حیات را ببینیم. اگر این ارتباط را درک کنید، دیگر جنگل را مجموعه‌ای از درختان نخواهید دید؛ بلکه آن را شبکه‌ای زنده از هزاران ارتباط خواهید شناخت».

جنگل‌بان نقشه مسیر را گشود.

«از پایین‌بند آغاز می‌کنیم، سپس به میان‌بند و در پایان به بالابند می‌رسیم. در هر بخش، گونه‌هایی را خواهیم دید که شرایط همان ارتفاع را برای زندگی برگزیده‌اند».

گروه وارد جنگل شد.

در آغاز مسیر، نور خورشید هنوز به آسانی از میان تاج درختان می‌گذشت. درختان فاصله بیشتری از یکدیگر داشتند و بوته‌های تمشک، سرخس‌ها و نهال‌های جوان، حاشیه مسیر را پوشانده بودند. صدای سینه‌سرخ، دارکوب و سهره جنگلی در فضای مرطوب جنگل می‌پیچید و جویباری باریک در کنار مسیر جریان داشت.

وارش هر چند دقیقه یک بار می‌ایستاد، به اطراف نگاه می‌کرد و نکته‌ای در دفترش می‌نوشت. استاد بارها گفته بود که یک جنگل‌شناس، پیش از آنکه اندازه‌گیری کند، باید خوب دیدن را بیاموزد.

پس از حدود نیم ساعت پیاده‌روی، جنگل‌بان کنار درختی با قامت متوسط ایستاد.

«اولین افرای امروز».

همه گرد درخت جمع شدند.

برگ‌ها کوچک، نسبتاً چرمی و سه‌لوبه بودند. تنه خاکستری‌رنگ و شاخه‌های جوان، صاف و روشن به نظر می‌رسیدند.

 

استاد گفت:

«این گونه، افرا مون‌پلیه با نام علمی Acer monspessulanum subsp. ibericum  است. در پایین‌بند جنگل و دامنه‌هایی که نور بیشتری دریافت می‌کنند، فراوان‌تر دیده می‌شود. برگ‌های کوچک و نسبتاً ضخیم آن، یکی از سازگاری‌های این گونه با شرایط گرم‌تر و خشک‌تر نسبت به ارتفاعات بالاست. در منابع قدیمی، این افرا با نام «مون‌پلیه» شناخته می‌شد؛ اما پژوهش‌های جدید، جمعیت‌های هیرکانی آن را بیشتر در قالب «افرای هیرکانی» (Acer hyrcanum) طبقه‌بندی می‌کنند. نام تغییر کرده است، اما درخت همان درخت کهن جنگل است.»

وارش یکی از برگ‌های افتاده را برداشت و با ذره‌بین رگبرگ‌های آن را بررسی کرد.

استاد ادامه داد:

«در شناسایی درختان، هیچ‌گاه تنها به شکل برگ اکتفا نکنید. پوست تنه، جوانه‌ها، میوه، شاخه‌های جوان، محل رویش و ارتفاع از سطح دریا نیز به همان اندازه اهمیت دارند.»

جنگل‌بان دو میوه بالدار را از روی زمین برداشت.

«این میوه‌ها را سامارا می‌نامند. دو بال سبک آن باعث می‌شود باد بذر را تا فاصله‌ای دورتر از درخت مادر ببرد. شاید این سازوکار ساده به نظر برسد، اما نتیجه میلیون‌ها سال فرگشت است.»

وارش یکی از آن‌ها را در هوا رها کرد. میوه، چند بار آرام چرخید و کمی دورتر بر زمین نشست.

استاد لبخندی زد.

«گاهی آینده یک جنگل، با همین پرواز کوتاه آغاز می‌شود.»

گروه به مسیر ادامه داد.

هرچه پیش‌تر می‌رفتند، جنگل انبوه‌تر می‌شد، اما هنوز نور کافی به کف آن می‌رسید. اندکی بعد، جنگل‌بان بار دیگر توقف کرد.

این بار برگ‌ها پنج لوب مشخص داشتند و تاج درخت، گردتر و متراکم‌تر بود.

 

استاد گفت:

«این، افرا کرب یا افرا دشتی (Acer campestre) است. برخلاف نامش، تنها در دشت‌ها نمی‌روید. در حاشیه جنگل، روشنه‌ها و دامنه‌های کم‌ارتفاع نیز یافت می‌شود، هرچند در جنگل‌های هیرکانی فراوانی آن به اندازه برخی گونه‌های دیگر نیست.»

دانشجویان دو گونه را کنار هم مقایسه کردند.

وارش تفاوت شکل برگ، زاویه لوب‌ها، رنگ شاخه‌های جوان و فرم تاج را یادداشت کرد.

استاد گفت:

«افرا دشتی شاید از نظر اندازه، درختی چشمگیر نباشد، اما از دیدگاه بوم‌شناسی اهمیت فراوانی دارد. گل‌های آن منبعی برای حشرات گرده‌افشان است و میوه‌هایش خوراک برخی پرندگان و جوندگان جنگل را فراهم می‌کند.»

جنگل‌بان لایه‌ای از برگ‌های پوسیده را کنار زد.

«به این خاک نگاه کنید.»

خاک تیره، نرم و مرطوب بود.

«این لایه حاصل صدها سال ریزش برگ و فعالیت میلیون‌ها موجود ریز خاکزی است. برگ‌های افرا، مانند دیگر درختان، پس از تجزیه، عناصر غذایی را دوباره به چرخه جنگل بازمی‌گردانند. جنگل، هیچ چیز را هدر نمی‌دهد.»

وارش مشتی از خاک را برداشت.

در میان آن رشته‌های سفید قارچ‌ها، بقایای برگ‌های تجزیه‌شده و دانه‌های ریز معدنی دیده می‌شد. آنچه در نگاه نخست تنها خاک به نظر می‌رسید، در حقیقت جامعه‌ای زنده از هزاران موجود بود.

استاد گفت:

«درختان را نباید جدا از خاک دید. سلامت تاج هر درخت، از همین چند سانتی‌متر خاک آغاز می‌شود.»

بادی آرام از میان شاخه‌ها گذشت و چند میوه بالدار افرا در هوا چرخیدند. وارش مسیر آن‌ها را با نگاه دنبال کرد.

اکنون دیگر جنگل برای او مجموعه‌ای از درختان نبود؛ سامانه‌ای بود که در آن هر برگ، هر بذر، هر قارچ و هر قطره آب، نقشی در ادامه حیات داشت.

جنگل‌بان به شیب روبه‌رو اشاره کرد.

«از اینجا به بعد، وارد میان‌بند می‌شویم. رطوبت بیشتر خواهد شد و گونه‌های دیگری از افرا انتظارمان را می‌کشند.»

وارش آخرین نگاه را به افراهای پایین‌بند انداخت. خورشید اکنون بالاتر آمده بود و نور طلایی آن از میان برگ‌ها عبور می‌کرد. در دل جنگل، سفری تازه آغاز شده بود؛ سفری که قرار بود او را با چهره‌های دیگر افراهای هیرکانی آشنا کند.

 

فصل دوم

میان‌بند؛ هم نشینی درختان کهن

با پشت سر گذاشتن دامنه‌های پایین، مسیر آرام‌آرام به سوی ارتفاعات میانی البرز اوج گرفت. شیب زمین بیشتر شده بود و مه، که در پایین‌بند تنها پرده‌ای نازک میان درختان بود، اکنون در میان تاج‌ها رفت‌وآمد می‌کرد. نسیم خنک، رطوبت را با خود حمل می‌کرد و قطره‌های ریز آب بر برگ‌ها و تارهای نازک عنکبوت می‌نشستند و در نور صبحگاهی می‌درخشیدند.

وارش چند لحظه ایستاد و به جنگل گوش سپرد. صدای جویبار دورتر شده بود، اما آواز پرندگان همچنان از لایه‌های مختلف جنگل به گوش می‌رسید. از فراز تاج‌ها آواز سار جنگلی، از میان شاخه‌ها صدای سینه‌سرخ و از دوردست، ضربه‌های منظم دارکوب، سکوت جنگل را به ریتمی آرام بدل کرده بود.

استاد بدون آنکه قدم‌هایش را متوقف کند گفت:

«اگر پایین‌بند را آغاز داستان جنگل بدانیم، میان‌بند فصل اصلی آن است. بیشترین تنوع گونه‌های درختی را در همین ارتفاعات می‌بینیم. رطوبت بیشتر، خاک عمیق‌تر و دمای متعادل‌تر، شرایطی فراهم کرده که گونه‌های بسیاری در کنار یکدیگر زندگی کنند.»

وارش به اطراف نگریست. راش، ممرز، نمدار، توسکا و درختان دیگر در کنار هم روییده بودند. هیچ گونه‌ای به تنهایی بر جنگل فرمان نمی‌راند؛ هر کدام بخشی از ساختار این اکوسیستم کهن بودند.

جنگل‌بان کنار درختی با تنه‌ای راست و تاجی گسترده ایستاد.

«به برگ‌ها دقت کنید.» 

 

برگ‌ها بزرگ‌تر از افراهای پایین‌بند بودند؛ پنج لوب پهن داشتند و رگبرگ‌های اصلی مانند انگشتان دست از محل اتصال دمبرگ منشعب می‌شدند.

استاد شاخه‌ای را که بر اثر باد شکسته و روی زمین افتاده بود برداشت. با ناخن، پوست نازک آن را اندکی کنار زد. قطره‌ای شفاف از محل زخم بیرون آمد.

«این افرا شیردار است؛ Acer cappadocicum».

وارش به شیره‌ای که بر سطح شاخه نشسته بود نگاه کرد.

استاد ادامه داد:

«نام فارسی این گونه از همین ویژگی گرفته شده است. البته نباید آن را با افراهای تولیدکننده شربت افرا در آمریکای شمالی مقایسه کرد. در اینجا، شیره بیشتر یک ویژگی تشخیصی است تا یک منبع بهره‌برداری.»

دانشجویان برگ‌ها را بررسی کردند. سطح برگ سبز تیره و براق بود و دمبرگ نسبتاً بلند، آن را به شاخه متصل می‌کرد.

جنگل‌بان گفت:

«اگر در پاییز دوباره به اینجا بیایید، تاج این درخت به رنگ زرد درمی‌آید و در روزهای آفتابی، جنگل چهره‌ای کاملاً متفاوت پیدا می‌کند.»

وارش در دفترش نوشت:

«رنگ‌های پاییز، تنها زیبایی نیستند؛ بخشی از چرخه زندگی درخت‌اند.»

چند قدم جلوتر، جنگل‌بان گروه را کنار درخت دیگری متوقف کرد.

استاد گفت:

«این، افرا سفید کرکو است؛ Acer hyrcanum.  در منابع گیاه‌شناسی درباره جایگاه رده‌بندی آن دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد، اما در جنگل‌شناسی ایران یکی از افراهای شاخص جنگل‌های هیرکانی به شمار می‌رود.» 

او یکی‌یکی ویژگی‌ها را برشمرد؛ پشت کرک‌دار برگ، شکل جوانه‌ها، رنگ شاخه‌های جوان، محل رویش و حتی سیمای کلی درخت.

 

«در زمستان که برگی روی شاخه نیست، همین ویژگی‌ها به کمک شما می‌آیند.»

یکی از دانشجویان پرسید:

«آیا این کرک‌ها وظیفه خاصی دارند؟»

استاد پاسخ داد:

«در بسیاری از گیاهان، کرک‌های برگ می‌توانند در کاهش تبخیر، محافظت از بافت‌های جوان یا تعدیل شرایط سطح برگ نقش داشته باشند. البته شدت و نوع این کارکردها در گونه‌های مختلف متفاوت است و همیشه نمی‌توان تنها یک دلیل برای وجود آن‌ها بیان کرد.»

وارش بار دیگر پشت برگ را لمس کرد.

در ذهنش، آنچه در کلاس‌های گیاه‌شناسی آموخته بود، اکنون با مشاهده مستقیم معنا پیدا می‌کرد.

گروه مسیر را ادامه داد.

در این بخش از جنگل، تنه‌های کهنسال بیشتری دیده می‌شد. برخی از آن‌ها بر اثر گذشت زمان یا افتادن شاخه‌های بزرگ، حفره‌هایی در خود داشتند.

جنگل‌بان کنار یکی از این درختان ایستاد و به سوراخی در تنه اشاره کرد.

«این حفره، آشیانه دارکوب است. پس از آن، شاید جغد، سار یا سنجاب از آن استفاده کند. قارچ‌ها چوب را تجزیه می‌کنند و مواد غذایی دوباره به خاک بازمی‌گردد. در جنگل، حتی مرگ نیز بخشی از زندگی است.»

وارش احساس کرد نگاهش به جنگل تغییر کرده است.

در آغاز سفر، بیشتر به برگ‌ها و نام گونه‌ها توجه می‌کرد؛ اما اکنون هر درخت را در ارتباط با ده‌ها موجود دیگر می‌دید.

استاد گفت:

«به همین دلیل، در مدیریت جنگل‌های طبیعی، همه درختان خشکیده را نباید حذف کرد. بخشی از آن‌ها همچنان کارکرد بوم‌شناختی مهمی دارند.»

در ادامه مسیر، گروه به کنار رودخانه رسید.

آب از میان سنگ‌های پوشیده از خزه عبور می‌کرد و ریشه‌های افراها بخشی از خاک کناره رود را در بر گرفته بودند.

استاد خم شد و گفت:

«به این ریشه‌ها نگاه کنید. آن‌ها تنها آب جذب نمی‌کنند؛ با قارچ‌های میکوریزی همزیستی دارند. این قارچ‌ها سطح جذب ریشه را افزایش می‌دهند و در مقابل، از مواد قندی تولیدشده در برگ‌ها بهره می‌برند. بسیاری از درختان جنگل بدون این همزیستی، توان رشد کنونی را نداشتند.»

وارش برای لحظه‌ای به این اندیشید که زیر پایشان نیز جهانی پنهان جریان دارد؛ جهانی از رشته‌های قارچی، ریشه‌های درهم‌تنیده و میلیون‌ها جاندار میکروسکوپی که بقای جنگل به آن‌ها وابسته است.

بادی آرام وزید.

چند سامارای خشک از شاخه‌های افرا جدا شدند و در هوا به گردش درآمدند.

استاد یکی از آن‌ها را در دست گرفت.

«افراها بذرهای خود را به شانس واگذار نمی‌کنند. شکل این میوه‌ها به گونه‌ای است که هنگام سقوط، مانند ملخ یک بالگرد می‌چرخند. این حرکت، سرعت فرود را کاهش می‌دهد و امکان جابه‌جایی بذر را با باد افزایش می‌دهد.»

وارش لبخند زد.

طبیعت، مهندسی را میلیون‌ها سال پیش از انسان آغاز کرده بود.

خورشید اکنون از میان مه نمایان شده بود و نور آن بر تاج درختان می‌درخشید.

جنگل‌بان به ارتفاعات بالاتر اشاره کرد؛ جایی که چند درخت بسیار بلند، از میان مه سر برآورده بودند.

«از اینجا به بعد، وارد قلمرو باشکوه‌ترین افراهای هیرکانی می‌شویم.»

استاد ادامه داد:

«در بالابند، با گونه‌ای روبه‌رو خواهید شد که تنها به دلیل قامت بلندش شناخته نمی‌شود، بلکه یکی از پایه‌های پایداری این اکوسیستم است؛ افرا پلت.»

وارش دفترش را بست.

تا اینجا، چهار گونه افرا را در جایگاه طبیعی خود دیده بود و بیش از هر زمان دیگری دریافته بود که شناسایی درختان، تنها شناخت شکل برگ یا حفظ نام‌های علمی نیست؛ بلکه شناخت روابط پیچیده‌ای است که درخت را به خاک، آب، جانوران، قارچ‌ها، اقلیم و تاریخ این جنگل چند میلیون ساله پیوند می‌دهد.

گروه در سکوت، مسیر باریک میان درختان را در پیش گرفت؛ مسیری که آن‌ها را به مرتفع‌ترین بخش جنگل و دیدار با آخرین افرا این سفر می‌رساند.


فصل سوم

بالابند؛ میراثی که باید ماندگار بماند

مسیر هرچه بالاتر می‌رفت، سیمای جنگل نیز دگرگون‌تر می‌شد. مه غلیظ‌تر بود و نسیم خنکی از دامنه‌های البرز می‌وزید. نور خورشید تنها از شکاف‌های کوچک میان تاج درختان عبور می‌کرد و لکه‌های روشن، بر کف جنگل نقش می‌بست. اینجا، جنگل آرام‌تر به نظر می‌رسید؛ گویی گذر زمان در میان درختان کهنسال، آهنگی کندتر یافته بود.

وارش قدم‌هایش را آهسته‌تر برداشت. سکوت این بخش از جنگل، سکوتی خالی نبود؛ صدای چکیدن قطره‌های آب از شاخه‌ها، وزش باد در میان برگ‌ها و آواز دوردست پرندگان، نوایی پیوسته از زندگی را شکل می‌داد.

جنگل‌بان در کنار درختی عظیم ایستاد و با دست به سوی تاج آن اشاره کرد.

«به قامت این درخت نگاه کنید.»

همه سر بلند کردند.

تنه‌ای ستبر و راست، ده‌ها متر به سوی آسمان اوج گرفته بود و تاجی گسترده بر فراز جنگل شکل داده بود. در مقایسه با دیگر افراهایی که در طول مسیر دیده بودند، این درخت شکوهی متفاوت داشت.

استاد گفت: 

«این، افرا پلت یا افرا مخملی، با نام علمی Acer velutinum  است؛ یکی از شاخص‌ترین گونه‌های افرا در جنگل‌های هیرکانی و از بلندترین درختان این جنس در ایران.»

 

وارش چند قدم به تنه نزدیک شد. پوست درخت خاکستری و نسبتاً صاف بود و در بخش‌های پیرتر، شکاف‌های کم‌عمقی دیده می‌شد. برگ‌های بزرگ و پنجه‌ای آن، سایه‌ای گسترده بر زمین انداخته بودند.

استاد شاخه‌ای افتاده را برداشت و ادامه داد:

«نام "مخملی" به دلیل پوشش نرم و کرک‌مانندی است که بر جوانه‌ها و بخش‌هایی از اندام‌های جوان دیده می‌شود. این ویژگی، یکی از نشانه‌های تشخیص گونه در فصل رویش است.»

دانشجویان قطر تنه را با نوار اندازه‌گیری ثبت کردند و ارتفاع تقریبی آن را با سونتو برآورد نمودند. استاد تأکید کرد که مشاهده علمی تنها به شناسایی گونه محدود نمی‌شود و ثبت ویژگی‌های کمی نیز بخش مهمی از مطالعات جنگل است.

وارش از پایین تا بالای درخت را نگاه کرد. تصور اینکه این افرا ده‌ها سال، و شاید بیش از یک سده، در برابر باد، باران، برف و تغییر فصل‌ها ایستاده باشد، احساسی از احترام در او برانگیخت.

جنگل‌بان گفت:

« هر درخت کهنسال، نتیجه سال‌ها پایداری است. اما ارزش آن فقط در اندازه یا سنش نیست.»

او دست بر تنه درخت گذاشت.

«پوست این درخت، زیستگاه گلسنگ‌ها و خزه‌هاست. شکاف‌های تنه، پناهگاه حشرات و عنکبوت‌هاست. حفره‌های طبیعی، محل آشیانه پرندگان می‌شوند و شاخه‌های خشک، جایگاه قارچ‌هایی هستند که چوب را تجزیه می‌کنند. یک درخت بزرگ، خود به تنهایی میزبان مجموعه‌ای از موجودات زنده است.»

استاد سخن او را ادامه داد:

«در بوم‌شناسی، به چنین گونه‌هایی گاهی "گونه‌های ساختارساز" گفته می‌شود؛ زیرا حضور آن‌ها بر شکل و عملکرد زیستگاه اثر می‌گذارد. افرا پلت، همراه با گونه‌هایی مانند راش و ممرز در بخش‌هایی از رویشگاه، در شکل‌گیری ساختار جنگل نقش مهمی دارد.»

گروه اندکی دورتر، در سایه درختان نشست تا یادداشت‌های خود را تکمیل کند.

وارش به نهال‌های کوچکی که زیر تاج افرا پلت روییده بودند نگاه کرد.

او پرسید:

« آیا همه این نهال‌ها به درختان بزرگ تبدیل می‌شوند؟»

استاد لبخند زد.

« خیر. رقابت در جنگل بسیار شدید است. بسیاری از نهال‌ها در سال‌های نخست از بین می‌روند؛ برخی نور کافی پیدا نمی‌کنند، برخی در اثر خشکی یا آسیب جانوران نابود می‌شوند و تنها تعداد اندکی فرصت می‌یابند به طبقه بالای جنگل برسند. همین رقابت، یکی از عوامل پویایی جنگل است.»

جنگل‌بان مشتی از برگ‌های پوسیده را کنار زد.

« اما اگر خاک سالم باشد، بذر برسد و جنگل پیوستگی خود را حفظ کند، چرخه زندگی ادامه خواهد داشت.»

وارش به اطراف نگریست. هیچ بخشی از جنگل بی‌جان نبود. تنه‌ای افتاده، پوشیده از قارچ‌های چوب‌زی بود؛ کنده‌ای قدیمی، بستر رویش نهال‌های تازه شده بود و بر شاخه‌ای خشک، دارکوبی در جست‌وجوی حشرات، با منقار خود ضربه می‌زد.

وارش دریافت که مفهوم سلامت جنگل، بسیار فراتر از آن چیزی است که در نگاه نخست دیده می‌شود.

پس از استراحتی کوتاه، گروه به بلندترین نقطه مسیر رسید.

از آنجا، موج سبز جنگل تا دوردست امتداد داشت. دره‌ها در میان مه پنهان بودند و دامنه‌های البرز، لایه‌لایه تا افق ادامه می‌یافتند.

استاد لحظه‌ای سکوت کرد و سپس گفت:

« این جنگل‌ها میلیون‌ها سال دوام آورده‌اند؛ اما دوام گذشته، تضمینی برای آینده نیست. تغییر اقلیم، تکه‌تکه شدن زیستگاه‌ها، آتش‌سوزی، بهره‌برداری نادرست و گسترش برخی آفات و بیماری‌ها، از چالش‌هایی هستند که امروز باید با شناخت علمی و مدیریت درست با آن‌ها روبه‌رو شویم.»

جنگل‌بان افزود:

« حفاظت از جنگل، تنها وظیفه جنگل‌بان یا پژوهشگر نیست. هر کسی که ارزش این میراث را بشناسد، در حفظ آن سهمی دارد؛ چه با پژوهش، چه با آموزش و چه با رفتار مسئولانه در طبیعت.»

وارش دفتر یادداشتش را گشود و آخرین جمله سفر را نوشت:

« شناخت، نخستین گام حفاظت است.»

او بار دیگر نام گونه‌هایی را که در طول مسیر دیده بودند مرور کرد:

  • افرا مون‌پلیه (Acer monspessulanum subsp. ibericum)، گونه‌ای سازگار با پایین‌بند و دامنه‌های آفتاب‌گیر.
  • افرا دشتی (Acer campestre)، درختی با فراوانی کم که در حاشیه جنگل و روشنه‌ها نیز دیده می‌شود.
  • افرا شیردار (Acer cappadocicum)، از گونه‌های شاخص میان‌بند با برگ‌های پنجه‌ای و شیره روشن.
  • افرا کرکو (Acer hyrcanum)، گونه‌ای وابسته به رویشگاه‌های مرطوب‌تر با پشت برگ کرک‌دار.
  • افرا پلت (Acer velutinum)، درختی بلندبالا که در بخش‌های مرتفع‌تر جنگل، سهمی مهم در ساختار و پایداری اکوسیستم دارد.

اکنون این نام‌ها دیگر فقط واژه‌هایی در یک کتاب درسی نبودند. هر کدام با تصویری از نور، مه، خاک، صدا و بوی جنگل در ذهن او پیوند خورده بودند.

خورشید آرام‌آرام به سوی غرب متمایل می‌شد و پرتوهای عصرگاهی از میان شاخه‌های افراها می‌گذشت. چند سامارای رسیده از تاج یکی از درختان جدا شدند و در هوا آرام به گردش درآمدند. وارش مسیر فرود آن‌ها را دنبال کرد تا بر لایه‌ای از برگ‌های پوسیده فرود آمدند.

شاید بیشتر این بذرها هرگز به درختی بالغ تبدیل نشوند؛ اما همان تعداد اندکی که در شرایط مناسب ریشه خواهند دواند، استمرار این جنگل کهن را تضمین می‌کنند.

هنگام بازگشت، گروه دیگر تنها مجموعه‌ای از دانشجویان جنگل‌شناسی نبود. هر یک، بخشی از روایت هیرکان را با خود حمل می‌کرد؛ روایتی که در آن، هر درخت، هر برگ و هر بذر، فصلی از تاریخ طبیعت ایران را بازگو می‌کند.

وارش پیش از آنکه آخرین نگاه را به دامنه‌های جنگلی بیندازد، دفترش را بست. او پاسخ بسیاری از پرسش‌هایش را یافته بود، اما مهم‌تر از آن، آموخته بود که هر پاسخ علمی، آغاز پرسش‌های تازه است.

جنگل‌های هیرکانی همچنان در سکوت استوار ایستاده بودند؛ میراثی زنده که شناخت و پاسداری از آن، مسئولیتی مشترک برای همه نسل‌هاست.

 

 


نظر شما :