پارک زندگی؛ پیوند خاطره، درخت و آینده
نگاهی اجمالی به اجرای طرح «پارک زندگی» در کشور

سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در چارچوب مأموریت خود برای حفاظت، احیا و توسعه جنگلها و پوشش گیاهی کشور و در کنار برنامههای مهمی همچون «طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت»، به دنبال تقویت ارتباط جامعه با طبیعت و گسترش فرهنگ درختکاری نیز میباشد. در همین راستا، و با تأکیدات ریاست محترم سازمان، «طرح پارک زندگی» با هدف ایجاد پیوندی ماندگار میان زندگی مردم و طبیعت تدوین شد و راهنمای فنی - اجرایی آن در شهریورماه سال جاری توسط مرکز جنگلهای خارج از شمال به ادارات کل منابع طبیعی و آبخیزداری استانها ابلاغ گردید.
آنچه این طرح را از یک برنامه معمول درختکاری متمایز میکند، تلاش برای تبدیل یک اقدام زیستمحیطی به بخشی از تجربه و خاطرات زندگی مردم است. تولد فرزندان، ازدواجها، سالگردها، موفقیتها، یادبود عزیزان و مناسبتهای ملی و مذهبی میتوانند بهانهای برای کاشت یک نهال باشند؛ نهالی که در کنار ثبت یک خاطره شخصی، به بخشی از سرمایه طبیعی و محیطی یک منطقه تبدیل میشود.
«کاشت درخت» یا «کاشت خاطره»
منطق اصلی طرح پارک زندگی بر این ایده استوار است که ارتباط مردم با طبیعت زمانی پایدارتر میشود که طبیعت با زندگی روزمره و خاطرات آنان پیوند بخورد. در این الگو، شهروند تنها یک نهال نمیکارد، بلکه میتواند مالکیت معنوی یک درخت را در ارتباط با یک رویداد مهم زندگی خود بر عهده بگیرد و رشد آن را در سالهای بعد دنبال کند. این رویکرد، در واقع تلاش برای نزدیک کردن «سیاستگذاری منابع طبیعی» به «کنش اجتماعی» است؛ به این معنا که درختکاری از یک فعالیت صرفاً اجرایی به تجربهای اجتماعی و ماندگار تبدیل شود. چنین نگاهی میتواند به نهادینه شدن فرهنگ درختکاری، تقویت سرمایههای اجتماعی و افزایش احساس مسئولیت نسبت به فضای سبز و پوشش گیاهی کمک کند. این طرح همچنین با الهام از برخی روایتهای تاریخی و فرهنگی درباره پیوند درخت با تولد و تداوم زندگی در فرهنگ ایرانی، بر ظرفیتهای فرهنگی این ایده تأکید دارد؛ ظرفیتی که میتواند به ایجاد ارتباط عاطفی میان نسلهای امروز و طبیعت کمک کند.
انتخاب عرصه
بر اساس راهنمای طرح، پارک زندگی را میتوان در بخشی از پارکهای جنگلی، جنگلکاریهای سنواتی یا عرصههای خالی مستعد جنگلکاری احداث نمود. پیشبینی شده است که در تمام شهرستانها، حداقل یک پارک زندگی احداث گردد. در این طرح، پارک یک فضای ثابت و از پیش تکمیلشده نیست؛ بلکه میتواند همزمان با رویدادهای زندگی شهروندان توسعه پیدا کند. وجه تمایز پارک زندگی از سایر پارکها، تعریف بخشهای اختصاصی در طرح پارک است؛ این بخشها شامل قطعات مختلف کاشت با عناوینی مانند «تولد»، «ازدواج»، «خانواده»، «دستاوردها»، «یادبود و سپاسگزاری» هستند که ساختار اصلی پارک زندگی را شکل میدهند. هر نهال کاشته شده نیز با نصب پلاکی که میتواند دارای کد QR باشد، و شامل تاریخ کاشت و در صورت امکان توضیح کوتاهی درباره مناسبت آن است، در این پارک هویت مشخصی پیدا میکند. همچنین پیشبینی یک فضای باز مرکزی برای برگزاری مراسم کاشت نهال، مسیرهای پیادهروی خاص و مرکز مدیریت با وظایف اطلاعرسانی، آموزش و ارتباط با شهروندان، از دیگر اجزای اختصاصی پیشنهادی طرح است. بدین ترتیب، فضای پارک صرفاً مجموعهای از درختان نخواهد بود، بلکه روایتگر بخشی از زندگی اجتماعی شهروندان و گذر زمان نیز خواهد شد.
ملاحظات فنی - اجرایی
از نکات مهم طرح، تأکید بر انتخاب دقیق عرصه میباشد. بنابراین بازدید میدانی، شناخت شرایط محیطی، مکانیابی، تعیین محدوده، انجام مطالعات پایه و بررسی وضعیت مالکیت و شرایط حقوقی، از مراحل مقدماتی اجرای طرح در نظر گرفته شده است. دسترسی مناسب برای ساکنان، ایمنی عرصه، وضعیت توپوگرافی، کیفیت و عمق خاک، زهکشی، پوشش طبیعی موجود، دسترسی به منابع آب، رعایت حریم تأسیسات و زیرساختها و امکان توسعه آتی از جمله معیارهایی هستند که در انتخاب مکان باید مورد توجه قرار گیرند. همچنین ملاحظات اجتماعی و عرف محلی در انتخاب عرصه مورد تأکید قرار گرفته است. مساحت پارک نیز بر اساس عواملی همچون جمعیت شهرستان، شرایط اقلیمی و میزان برخورداری از فضای سبز و امکانات تفریحی و تفرجی تعیین خواهد شد. همچنین استفاده از جاذبههای طبیعی منطقه، مصالح بومی، عناصر فرهنگی و تاریخی و استفاده از گونههای گیاهی غیرمثمر بومی، کمنیاز، مقاوم به خشکی، سازگار با شرایط محیطی میتواند به شکلگیری هویت محلی پارک کمک کند.
پایداری طرح
از دیگر توصیه های مهم در طرح، توجه به مرحله مراقبت و نگهداری پس از کاشت نهال میباشد. بر این اساس، نگهداری پارک زندگی بایستی با همکاری شهروندان و اداره منابع طبیعی شهرستان (به عنوان متولی اصلی طرح) انجام شود. مشارکت شهروندان میتواند در قالب خودنگهداری یا مشارکت در تأمین بخشی از هزینههای نگهداری صورت گیرد. همچنین استفاده از سایر منابع، همانند استفاده از ظرفیت مسئولیت اجتماعی شرکتها و خیرین، برای تأمین بخشی از هزینهها مانند آب، برق، تعمیر تجهیزات و مرمت در طرح پیشبینی شده است. بنابراین، موفقیت «پارک زندگی» به تداوم مراقبت و مدیریت پس از اجرا وابسته است.
یک طرح فراتر از منابع طبیعی
همانگونه که میدانیم، تحقق اهداف پارک زندگی محدود به تلاش یک نهاد یا دستگاه اجرایی خاص نخواهد بود؛ بنابراین، در راهنمای فنی - اجرایی طرح نیز بر هماهنگی با مجموعهای از دستگاهها و نهادهای محلی از جمله استانداریها و فرمانداریها، شهرداریها، آموزش و پرورش، سازمانهای مردمنهاد، رسانهها و دیگر مجموعههای مرتبط تأکید شده است. همچنین آموزش همگانی، اطلاعرسانی و فراخوان عمومی، بخشی از فرآیند اجرای طرح در نظر گرفته شده است. این موضوع نشان میدهد که پارک زندگی برای موفقیت، علاوه بر عرصه مناسب و طراحی فنی، به شبکهای از همکاریهای اجتماعی و نهادی نیاز دارد.
در نهایت، اهمیت این طرح را میتوان در تلاش برای ایجاد یک پیوند سهگانه میان خاطره ، درخت و آینده خلاصه کرد. به عبارت دیگر، «پارک زندگی» فضایی است که در آن خاطرات امروز به بخشی از طبیعت فردا تبدیل میشوند و درختان با رشد و بالندگی خود، روایتگر تداوم زندگی و مسئولیت مشترک نسلها در قبال این سرزمین خواهند بود.

نظر شما :