از تقابل تا تعامل؛ سرمایه اجتماعی، حلقه گمشده حفاظت از منابع طبیعی نقش اعتمادسازی و مشارکت جوامع محلی در تحقق حفاظت پایدار از عرصههای ملی

در نگاه سنتی به حفاظت از منابع طبیعی، معمولاً نخستین تصویری که به ذهن میرسد، حضور نیروهای حفاظتی در عرصه، شناسایی تخلفات، تشکیل پرونده و برخورد قانونی با متجاوزان به اراضی ملی است. بدون تردید، صیانت از انفال و مقابله با هرگونه تعرض به حقوق عمومی، از وظایف اساسی و غیرقابل چشمپوشی مجموعه منابع طبیعی است؛ اما آیا حفاظت پایدار از سرمایههای طبیعی کشور، صرفاً با ابزارهای نظارتی و اقدامات قانونی محقق میشود؟ آیا میتوان بدون شناخت جوامع محلی، جلب اعتماد مردم و استفاده از ظرفیت مشارکت اجتماعی، به الگویی اثربخش و ماندگار در حفاظت دست یافت؟
واقعیت این است که عرصههای طبیعی در خلأ اجتماعی قرار ندارند. این عرصهها در مجاورت روستاها، سکونتگاهها و فعالیتهای معیشتی مردم قرار گرفتهاند و نوع ارتباط جوامع محلی با آنها، تأثیری مستقیم بر وضعیت حفاظتیشان دارد. از همین رو، حفاظت از منابع طبیعی را نمیتوان صرفاً یک مأموریت انتظامی و سازمانی دانست؛ بلکه باید آن را مسئولیتی دانست که موفقیت آن تا حد زیادی به کیفیت رابطه میان سازمان متولی و جامعه محلی وابسته است.
حفاظت با مردم، نه صرفاً در برابر مردم
یکی از موضوعات مهم در مدیریت منابع طبیعی، نحوه تعریف رابطه میان مردم و عرصههای ملی است. اگر این رابطه صرفاً بر اساس تقابل، محدودیت و برخورد شکل بگیرد، ممکن است بخشی از ظرفیت اجتماعی موجود برای حفاظت از بین برود. در مقابل، اگر مردم احساس کنند که در فرآیند حفاظت دیده میشوند، صدایشان شنیده میشود و میتوانند در صیانت از محیط زندگی خود نقش داشته باشند، زمینه شکلگیری نوعی مسئولیتپذیری مشترک فراهم خواهد شد.
البته این نگاه به معنای نادیده گرفتن تخلفات، توجیه تصرف اراضی ملی یا چشمپوشی از حقوق عمومی نیست. مرز میان حقوق مردم و حقوق عمومی باید با دقت و بر اساس قوانین مشخص باشد. اما در کنار اجرای قانون، باید این واقعیت را نیز پذیرفت که همه مسائل مرتبط با منابع طبیعی را نمیتوان صرفاً از مسیر برخورد قضایی و انتظامی مدیریت کرد.
گاهی یک گفتوگوی بهموقع، یک توضیح کارشناسی یا ایجاد زمینهای برای همکاری داوطلبانه، میتواند مانع تداوم یک وضعیت نادرست شود؛ وضعیتی که در صورت بیتوجهی، ممکن است به تعارضی طولانیمدت و پرهزینه تبدیل شود.
سرمایه اجتماعی؛ ظرفیتی که نباید نادیده گرفته شود
در ادبیات مدیریت، سرمایه اجتماعی به مجموعهای از اعتماد، ارتباطات، هنجارهای همکاری و ظرفیتهای جمعی گفته میشود که امکان انجام اقدامات مشترک را فراهم میکند. این مفهوم در حوزه حفاظت از منابع طبیعی نیز اهمیت ویژهای دارد.
مردم محلی به دلیل حضور مستمر در محدودههای جغرافیایی، از شناخت قابل توجهی نسبت به عرصههای طبیعی برخوردارند. آنها بسیاری از تغییرات محیطی، وضعیت مراتع، مسیرهای دسترسی، فعالیتهای انسانی و حتی تحولات غیرمعمول در محدوده زندگی خود را مشاهده میکنند. این شناخت، در صورت شکلگیری ارتباطی سازنده با مجموعه منابع طبیعی، میتواند به یکی از ظرفیتهای مهم حفاظتی تبدیل شود.
در چنین شرایطی، مردم صرفاً مخاطب برنامههای حفاظتی نخواهند بود؛ بلکه میتوانند به مشارکتکنندگانی فعال در شناسایی تهدیدها، جلوگیری از تخریب، احیای پوشش گیاهی و حفاظت از عرصههای طبیعی تبدیل شوند.
نکته مهم این است که مشارکت اجتماعی با دعوت مقطعی مردم به همکاری محقق نمیشود. این مشارکت زمانی شکل میگیرد که اعتماد وجود داشته باشد؛ اعتمادی که از رفتار حرفهای، پاسخگویی، عدالت در اجرای قانون، شنیدن مطالبات مردم و پرهیز از برخوردهای سلیقهای به وجود میآید.
مأمور حفاظت؛ از ناظر عرصه تا تسهیلگر مشارکت اجتماعی
یکی از ظرفیتهای کمتر مورد توجه در ساختار حفاظت از منابع طبیعی، نقش ارتباطی و اجتماعی نیروهای حفاظتی است.
نیرویی که بهصورت مستمر در یک محدوده جغرافیایی فعالیت میکند، بهتدریج با شرایط منطقه، ویژگیهای اجتماعی، مسائل معیشتی و نوع ارتباط مردم با عرصههای طبیعی آشنا میشود. این شناخت میتواند فراتر از یک ابزار برای کشف تخلف مورد استفاده قرار گیرد.
مأمور حفاظت میتواند با گفتوگوی مؤثر، تبیین قوانین، توضیح پیامدهای تخریب و معرفی راهکارهای قانونی و سازگار با محیط زیست، زمینه تغییر نگرش و رفتار را فراهم کند.
البته چنین نقشی به معنای جایگزینی وظایف قانونی با توصیه و گفتوگو نیست. نیروی حفاظت همچنان مسئول صیانت از حقوق عمومی و اجرای ضوابط قانونی است؛ اما موفقیت او فقط به توانایی شناسایی و گزارش تخلف محدود نمیشود. توانایی مدیریت ارتباط با مردم، حلوفصل مسائل در چارچوب قانون و تبدیل ظرفیتهای اجتماعی به پشتوانه حفاظت نیز بخشی از شایستگی حرفهای اوست.
در واقع، اقتدار قانونی زمانی اثربخشتر خواهد بود که با رفتار حرفهای، عدالت و اعتماد عمومی همراه شود.
از رفع تصرف تا احیای عرصه؛ اهمیت مشارکت داوطلبانه
یکی از جلوههای عملی این رویکرد را میتوان در تجربههای میدانی تعامل میان منابع طبیعی و جوامع محلی مشاهده کرد.
برای نمونه، در روستای بردهرش تبریزخاتون شهرستان دیواندره، در پی تعامل و همکاری مجموعه منابع طبیعی با ساکنان محلی، حدود ۹ هکتار از اراضی ملی که طی سالیان گذشته مورد تصرف قرار گرفته بود، بهصورت داوطلبانه آزادسازی شد.
در ادامه، با نظارت کارشناسان منابع طبیعی و مشارکت اهالی، عملیات بذرپاشی و بذرکاری با استفاده از گونههای مرتعی کما، جاشیر و اسپرس در عرصههای آزادشده انجام گرفت تا زمینه بازگشت تدریجی این اراضی به چرخه طبیعی و تقویت پوشش گیاهی فراهم شود.
اهمیت این تجربه صرفاً در مساحت اراضی آزادشده یا انجام عملیات بیولوژیک خلاصه نمیشود؛ بلکه نکته قابل توجه، شکلگیری همکاری داوطلبانه و تبدیل یک مسئله حفاظتی به فرصتی برای مشارکت اجتماعی در احیای طبیعت است.
چنین تجربههایی نشان میدهند که در برخی شرایط، میتوان با استفاده از ظرفیت گفتوگو و اعتمادسازی، زمینه اصلاح یک وضعیت نادرست را فراهم کرد و از گسترش تعارضات جلوگیری نمود.
البته تعمیم این رویکرد مستلزم توجه به شرایط هر منطقه، رعایت کامل ضوابط قانونی و اطمینان از حفظ حقوق عمومی است. همکاری داوطلبانه نباید به معنای ایجاد حق مکتسبه برای متصرف یا چشمپوشی از مسئولیتهای قانونی باشد؛ بلکه باید در چارچوب سازوکارهای قانونی و با مستندسازی مناسب انجام شود.
تعامل، نشانه ضعف نیست؛ شکل دیگری از اقتدار حفاظتی است
گاهی این تصور وجود دارد که هرگونه انعطاف در برخورد با مسائل مرتبط با اراضی ملی، ممکن است به تضعیف اقتدار حفاظتی منجر شود. در حالی که باید میان مدارا با تخلف و مدیریت هوشمندانه تعارض تفاوت قائل شد.
تعامل با مردم به معنای عقبنشینی از قانون نیست؛ همانطور که برخورد قانونی نیز نباید به نخستین و تنها ابزار مواجهه با تمام مسائل تبدیل شود.
در مواردی که امکان اصلاح وضعیت از طریق همکاری داوطلبانه و در چارچوب قانون وجود دارد، استفاده از این ظرفیت میتواند به نفع منابع طبیعی، جامعه محلی و حتی نظام اداری و قضایی کشور باشد. در مقابل، هرگاه افراد از همکاری خودداری کنند، حقوق عمومی را نادیده بگیرند یا به تعرض و تخریب ادامه دهند، برخورد قانونی و قاطعانه ضرورت پیدا میکند.
بنابراین، تعامل و اقتدار دو مسیر متضاد نیستند؛ بلکه دو ابزار مکمل در مدیریت عرصههای طبیعی به شمار میروند. هنر مدیریت حفاظتی آن است که در هر موقعیت، ابزار مناسب را با رعایت قانون و ملاحظات اجتماعی انتخاب کند.
از تجربههای فردی تا یک رویکرد سازمانی
اگر قرار باشد مشارکت اجتماعی به یکی از پایههای حفاظت پایدار تبدیل شود، نباید این موضوع صرفاً به ابتکار فردی برخی نیروهای علاقهمند یا تجربههای پراکنده در شهرستانها محدود بماند.
ضروری است ظرفیت اعتمادسازی و تعامل با جوامع محلی در برنامهریزیهای حفاظتی، آموزش نیروها و ارزیابی عملکرد واحدهای اجرایی مورد توجه قرار گیرد.
برگزاری نشستهای منظم با معتمدان و نمایندگان جوامع محلی، شناسایی ظرفیتهای مشارکت مردمی، تبیین حقوق و تکالیف بهرهبرداران، استفاده از ظرفیت شوراها و دهیاریها و حمایت از طرحهای مشارکتی احیای مراتع و جنگلها، میتواند زمینه ارتباطی پایدار میان مردم و مجموعه منابع طبیعی را فراهم کند.
همچنین شایسته است در ارزیابی عملکرد واحدهای حفاظتی، علاوه بر شاخصهایی مانند کشف تخلف، تشکیل پرونده و رفع تصرف، معیارهایی نظیر میزان کاهش تعارضات محلی، همکاری داوطلبانه مردم، مشارکت در احیای عرصهها و کاهش تکرار تخلفات نیز مورد توجه قرار گیرد.
زیرا گاهی یک اقدام پیشگیرانه و مشارکتی که مانع شکلگیری یا تداوم یک تخلف میشود، میتواند ارزشی بیشتر از مقابله با پیامدهای همان تخلف داشته باشد.
سخن پایانی
منابع طبیعی میراث مشترک نسلهای امروز و فرداست و حفاظت از آن نمیتواند صرفاً بر دوش یک سازمان یا مجموعهای از نیروهای حفاظتی قرار گیرد. قانون، چارچوب صیانت از این سرمایه عمومی را مشخص میکند؛ اما مشارکت اجتماعی و اعتماد عمومی میتواند قدرت اجرای این مأموریت را چند برابر کند.
باید بپذیریم که مردم محلی، در صورت برخورداری از آگاهی، اعتماد و زمینه مناسب برای مشارکت، میتوانند از مهمترین پشتوانههای حفاظت از عرصههای طبیعی باشند. در چنین نگاهی، مأموریت حفاظت تنها ایستادن در برابر تخریب نیست؛ بلکه تلاش برای ایجاد شرایطی است که جامعه نیز در برابر تخریب بایستد.
شاید زمان آن رسیده باشد که در کنار این پرسش همیشگی که «چگونه با متخلفان برخورد کنیم؟»، پرسش دیگری را نیز جدیتر مطرح کنیم: «چگونه میتوانیم کاری کنیم که مردم بیشتری خود را در حفاظت از منابع طبیعی مسئول بدانند؟»
زیرا قانون میتواند مانع تعرض به منابع طبیعی شود، اما این اعتماد و مشارکت مردم است که میتواند حفاظت از آنها را به یک فرهنگ و مسئولیت مشترک تبدیل کند.

نظر شما :